Bugungi kunda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida sun’iy intellekt hayotimizning deyarli barcha sohalariga kirib kelmoqda. U kundalik turmushimizda foydalanayotgan dasturlar, mobil ilovalar, ishlab chiqarish jarayonlari, ta’lim, tibbiyot va ommaviy axborot vositalarida keng qo‘llanilmoqda. Shu bois sun’iy intellekt imkoniyatlarini o‘rganish, undan oqilona foydalanish va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavflarning oldini olish bugungi kunning muhim talablaridan biridir.
Sun’iy intellekt insonni ishidan mahrum qiladimi?
Bu savol ko‘pchilikni o‘ylantirishi tabiiy. Aslida, sun’iy intellektning o‘zi insonning ishini tortib olmaydi. Biroq undan samarali foydalanishni biladigan mutaxassislar mehnat bozorida ustunlikka ega bo‘lishi mumkin. Shuning uchun undan qo‘rqishdan ko‘ra, imkoniyatlarini o‘rganish va zamonaviy bilimlarni egallash muhimdir.
Ayniqsa, media sohasida sun’iy intellektdan foydalanish ko‘lami kengaymoqda. Tasvirlarni qayta ishlash, videolarni montaj qilish, matn tayyorlash va turli formatdagi kontentlarni yaratishda ushbu texnologiya katta yordam bermoqda. Ayrim mamlakatlarda sun’iy intellekt asosida yaratilgan virtual boshlovchilar teleko‘rsatuvlarni ham olib bormoqda.
Xalqaro mehnat tashkiloti va Polsha Milliy tadqiqot instituti hamkorligida o‘tkazilgan tadqiqotlarda sun’iy intellekt dunyodagi har to‘rtinchi ish o‘rniga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi qayd etilgan. Rivojlangan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich yanada yuqori. Ayniqsa, ofis ishlarida takroriy vazifalarni avtomatlashtirish imkoniyati katta. Shu bilan birga, sun’iy intellektning asosiy ehtimoliy natijasi inson mehnatini butunlay almashtirishdan ko‘ra, ish jarayonlarining o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Uning ta’siri kasb, vazifa va mehnat sharoitlariga qarab farqlanadi.
Imkoniyatlar va mas’uliyat
Sun’iy intellektdan tibbiyotda ham samarali foydalanish mumkin. U mavjud ma’lumotlarni tahlil qilish, ayrim kasallik belgilarini aniqlash va bemorni tegishli mutaxassisga yo‘naltirishda yordam beradi. Biroq uning tavsiyalari shifokor ko‘rigini va professional tibbiy xulosani almashtira olmaydi.
Ta’lim sohasida esa sun’iy intellekt o‘quvchilarning bilim darajasiga mos tushuntirishlar berish, murakkab mavzularni sodda tarzda izohlash, mashqlar tuzish va mustaqil ta’lim olishda ko‘maklashishi mumkin. Shuningdek, katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, maqolalar tayyorlash, tasvir, audio va video yaratish kabi vazifalarni bajarishda ham undan foydalaniladi.
Sun’iy intellekt ijodiy va tadbirkorlik faoliyati uchun ham yangi imkoniyatlar ochmoqda. Masalan, dizayn, reklama va kontent yaratish yo‘nalishlarida undan yordamchi vosita sifatida foydalanish mumkin. Biroq yaratilgan mahsulotning sifati, o‘ziga xosligi, mualliflik huquqi va undan tijorat maqsadida foydalanish shartlariga ham e’tibor qaratish zarur.
Shu bilan birga, sun’iy intellektdan noto‘g‘ri foydalanish jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Xususan, taniqli shaxslar yoki tadbirkorlarning yuzi va ovozidan foydalanib, soxta videolar tayyorlash, odamlarni yolg‘on va’dalar bilan aldash hamda ularning pul mablag‘larini qo‘lga kiritishga urinish holatlari uchramoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqaladigan “tez va katta daromad topish” haqidagi shubhali takliflar bunga misol bo‘la oladi.
Bunday vaziyatlarda har qanday ma’lumotga darhol ishonmaslik, uning manbasini tekshirish, shubhali havolalarga kirmaslik va shaxsiy ma’lumotlarni begonalarga bermaslik lozim. Ayniqsa, pul o‘tkazish yoki maxfiy ma’lumotlarni taqdim etishdan oldin axborotning haqiqiyligiga ishonch hosil qilish muhimdir. Chunki zamonaviy texnologiyalar yordamida yaratilgan soxta tasvir va ovozlarni oddiy ko‘z bilan ajratish har doim ham oson emas.
Sun’iy intellekt va qonun ustuvorligi
Mamlakatimizda ham sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish va ularni turli sohalarga joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori ushbu yo‘nalishdagi muhim hujjatlardan biridir. Unda iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohada sun’iy intellektni joriy etish, qulay shart-sharoitlar yaratish hamda mamlakatimizning ushbu texnologiyalardan samarali foydalanadigan ilg‘or davlatlar qatoridan joy olishini ta’minlashga qaratilgan vazifalar belgilangan.
Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti ichki ishlar organlari faoliyatida ham yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Shu bilan birga, kiberjinoyatlar, firibgarlik va shaxsga doir ma’lumotlarning noqonuniy qo‘lga kiritilishi kabi tahdidlar ham ortib bormoqda. Bunday sharoitda huquqni muhofaza qiluvchi organlarning zamonaviy axborot texnologiyalaridan samarali foydalanishi, kiberxavfsizlikni mustahkamlashi va raqamli muhitda sodir etilayotgan huquqbuzarliklarga qarshi kurashishi muhim ahamiyatga ega.
Davlatimiz rahbari tomonidan ichki ishlar organlari tizimini raqamli transformatsiya qilishga qaratilgan hujjatlarda ham sohada zamonaviy texnologiyalar imkoniyatlaridan foydalanish, axborot xavfsizligini ta’minlash va jinoyatchilikka qarshi kurashish samaradorligini oshirish masalalariga e’tibor qaratilgan.
Xulosa o‘rnida
Sun’iy intellekt insoniyat uchun katta imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Undan ta’lim, tibbiyot, ishlab chiqarish, tadbirkorlik va boshqa sohalarda oqilona foydalanish mehnat samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Biroq texnologiyaning imkoniyatlaridan foydalanish bilan birga, uning xavflarini ham unutmaslik zarur.
Eng muhimi, sun’iy intellektdan foydalanishda inson omili, mas’uliyat, qonuniylik va axborot xavfsizligi ustuvor bo‘lib qolishi kerak. Sun’iy intellekt qanchalik rivojlanmasin, u inson tomonidan yaratilgan vosita ekanini unutmasligimiz lozim. Demak, davr talabi — sun’iy intellektdan qo‘rqish emas, balki uni chuqur o‘rganish, to‘g‘ri boshqarish va jamiyat manfaatlari yo‘lida foydalanishdir.
Jinoyat ishlari bo‘yicha Qumqo‘rg‘on tuman sudining tergov sudyasi M. O‘roqov
