Mazkur maqolada ingliz adabiyotining yirik namoyandasi Jonatan Sviftning “Gulliverning sayohatlari” asari badiiy va g‘oyaviy jihatdan tahlil qilingan. Asarda muallif tomonidan yaratilgan Liliputiya, Brobdingneg, Laputa va Guingngnmlar mamlakatlari misolida XVIII asr ingliz jamiyatidagi siyosiy, ijtimoiy va axloqiy muammolar satirik ruhda tasvirlanganligi yoritilgan. Shuningdek, asarning inson tabiati, jamiyat taraqqiyoti va davlat boshqaruvi haqidagi falsafiy qarashlarni ifodalashdagi ahamiyati tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar: Jonatan Svift, Gulliverning sayohatlari, satira, Liliputiya, Brobdingneg, Laputa, Guingngnmlar, ingliz adabiyoti, ijtimoiy tanqid, falsafiy roman.
Kirish
Jahon adabiyoti tarixida Jonatan Sviftning “Gulliverning sayohatlari” asari alohida o‘rin tutadi. Ushbu asar 1726-yilda yaratilgan bo‘lib, dastlab sarguzasht asari sifatida qabul qilingan bo‘lsa-da, aslida unda chuqur ijtimoiy-siyosiy va falsafiy mazmun mujassamdir. Muallif o‘z davridagi siyosiy boshqaruv tizimi, jamiyatdagi tengsizliklar, insoniy illatlar va davlat arboblarining faoliyatini keskin satira vositasida tanqid qiladi.
Asar bosh qahramoni Lemuel Gulliverning turli mamlakatlarga qilgan sayohatlari orqali muallif insoniyat taraqqiyoti, davlat boshqaruvi, axloq va ma’naviyat masalalariga o‘z munosabatini bildiradi. Shu jihatdan “Gulliverning sayohatlari” nafaqat badiiy asar, balki muhim ijtimoiy-falsafiy manba sifatida ham ahamiyatga ega.
Asarning syujeti va kompozitsion tuzilishi
Asar to‘rt qismdan iborat bo‘lib, har bir qism Gulliverning alohida mamlakatga qilgan sayohatini tasvirlaydi. Birinchi qismda qahramon Liliputiya mamlakatiga tushib qoladi. Bu yerda yashovchi odamlarning bo‘yi juda kichik bo‘lib, ular o‘rtasidagi siyosiy kurashlar va davlat boshqaruvidagi nizolar kulgili tarzda tasvirlanadi. Muallif mitti odamlar misolida o‘z davridagi siyosatchilarning manfaatparastligi va mayda siyosiy mojarolarini tanqid qiladi.
Ikkinchi qismda Gulliver ulkan odamlar yashaydigan Brobdingneg mamlakatiga boradi. Bu mamlakatda qahramon o‘zi mitti mavjudotga aylanadi. Natijada insonning ojizligi va tabiat oldidagi zaifligi yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Brobdingneg qiroli bilan bo‘lgan suhbatlar orqali Svift Yevropa davlatlarining urushparast siyosatini tanqid qiladi.
Uchinchi qismda Gulliver Laputa va unga bog‘liq hududlarga sayohat qiladi. Bu yerda ilm-fan bilan shug‘ullanuvchi kishilar hayotdan uzilib qolgan, amaliy foydadan yiroq tadqiqotlar bilan mashg‘ul bo‘ladilar. Muallif ilm-fan rivojlanishi inson manfaatlariga xizmat qilishi kerakligini ta’kidlaydi.
To‘rtinchi qism esa asarning eng chuqur falsafiy qismi hisoblanadi. Unda Gulliver aqlli otlar — Guingngnmlar mamlakatiga boradi. Bu yerda inson qiyofasidagi, biroq yovvoyi va tuban mavjudotlar bo‘lgan yexular tasvirlanadi. Svift ushbu obrazlar orqali inson tabiatidagi ochko‘zlik, zo‘ravonlik va axloqiy inqirozni fosh etadi.
Asardagi satirik tasvir va ijtimoiy tanqid
“Gulliverning sayohatlari”ning asosiy badiiy xususiyati satiraning ustunligidadir. Svift fantastik voqealar va g‘ayrioddiy obrazlardan foydalanib, o‘z davridagi jamiyat muammolarini ochib beradi. Ayniqsa, Liliputiyadagi siyosiy partiyalar o‘rtasidagi kurashlar Angliyadagi viglar va torilar partiyalariga ishora sifatida talqin qilinadi.
Muallif davlat arboblarining mansab uchun kurashishi, urushlarning asossizligi va siyosatdagi ikkiyuzlamachilikni kulgili holatlar orqali tanqid qiladi. Shu bilan birga, asarda insoniyatning ilm-fan va texnika sohasidagi yutuqlari ham tanqidiy ruhda baholanadi. Sviftning fikricha, ilmiy taraqqiyot axloqiy taraqqiyot bilan uyg‘unlashmagan taqdirda jamiyatga foyda keltirmaydi.
Xolmurzayeva Mohinur,
TerDU talabasi
